Që në fillimet e historisë së njerëzimit, njerëzit kërkonin mënyra për të shprehur respektin ndaj të vdekurve. Një nga këto rituale është zakoni i vendosjes së monedhave mbi sytë e të vdekurit. Është interesante që ky ritual gjendet tek shumë popuj, edhe ata që nuk kishin kontakte të drejtpërdrejta me njëri-tjetrin. Arsyeja përse monedhat vendoseshin mbi fytyrën e të vdekurit ishte e ndryshme, por shpesh herë ato përfshinin shpjegime mitologjike, praktike dhe psikologjike. Pavarësisht nga ndryshimet në besime dhe kultura, tradita vazhdon deri në ditët e sotme, megjithëse kuptimi i saj shpesh shpëton nga kuptimi i plotë.
Legjenda më e njohur që shpjegon pse vendosin monedha mbi sytë e të vdekurit lidhet me mitin për Kharonin — bartësin e shpirtrave përmes lumit Stiks. Sipas besimeve të lashta greke, një person i vdekur duhej të paguante për udhëtimin e tij në botën e të vdekurve. Nëse nuk paguhej, shpirti mbetej përgjithmonë te bregu. Megjithatë, rituale të ngjashme ekzistonin edhe tek popuj të tjerë. Tek sllavët, për shembull, besohej se monedhat do t'i ndihmonin shpirtit të të vdekurit të vendosej në jetën e përtejme. Egjiptianët gjithashtu vendosnin sende me vlerë pranë trupit, duke shpresuar që t'i siguronin të vdekurit një ekzistencë të rehatshme pas vdekjes.
Nga pikëpamja fiziologjike, ka një shpjegim praktik përse ishte e nevojshme të vendosnin monedha mbi sytë e të vdekurit. Pas vdekjes, muskujt e trupit relaksohen dhe kapakët e syve mund të hapen vetë. Kjo është veçanërisht e dukshme para fillimit të ngurtësimit të trupit. Për të shmangur një shikim të frikshëm, të afërmit vendosnin objekte të rënda — shpesh monedha bakri — mbi sytë e mbyllur. Kjo ndihmonte për të mbajtur kapakët e syve të mbyllur. Baki gjithashtu pengonte krijimin e njollave. Kështu, tradita kishte jo vetëm një kuptim simbolik, por edhe një kuptim praktik, të lidhur me anatominë e trupit të njeriut.
Mes shumë kulturave ekzistonte besimi se sytë e hapur të të vdekurit mund të rrëmbenin dikë të gjallë. Njerëzit besonin se shikimi i të vdekurit mund të tërhiqte një person tjetër në botën e të vdekurve. Prandaj, besohej se ishte veçanërisht e rëndësishme të mbyllen kapakët e syve menjëherë pas vdekjes, dhe monedhat bëheshin një lloj “mbyllësi” për sytë. Disa versione të ritualit sugjeronin se monedhat vendoseshin jo vetëm mbi sytë, por edhe nën gjuhë ose në xhep. Këto masa paraprake ishin të drejtuara për të mbrojtur të gjallët nga ndikimet e mundshme të botës përtej. Ky frikë shpesh mbetej edhe pas ndryshimit të feve.
Psikologët e shpjegojnë ruajtjen e zakoneve me faktin se të afërmit përpiqen t'i japin të vdekurit një pamje të qetë, të paqësuar. Një njeri, të cilit sytë janë të mbyllur, perceptohet sikur është duke fjetur. Kjo krijon iluzionin se i vdekuri po pushon, dhe nuk ka ikur përfundimisht. Ky perceptim vizual ndihmon të gjallët të përballojnë dhimbjen. Prandaj, pavarësisht racionalizmit të botës moderne, disa rituale — përfshirë ato që lidhen me sytë dhe monedhat — vazhdojnë të përdoren si elementë të pajtimit të brendshëm me humbjen.
Me kalimin e kohës, rituali është transformuar. Sot, monedhat nuk vendosen domosdoshmërisht mbi kapakët e syve, por më shpesh në arkivol, xhep ose nën jastëk. Njerëzit e bëjnë këtë jo gjithmonë për besime fetare, por nga respekti për rrënjët kulturore. Pamja e jashtme e ritualit ruhet, por shpesh humbet kuptimi përse ai zbatohet. Megjithatë, zakoni mbetet një pjesë e rëndësishme e lamtumirës për të vdekurin. Ai bashkon breza, duke na kujtuar se sa e brishtë është jeta. Falë veprimeve të tilla, ruhet lidhja e gjallë midis të kaluarës dhe të tashmes.
Kështu, pyetja pse vendosin monedha mbi sytë e të vdekurit ka shumë shtresa. Ajo përfshin mitologjinë, biologjinë, psikologjinë dhe kujtesën kulturore. Tradita, që ka lindur në kohërat e lashta, ka kaluar përmes shekujve dhe është ruajtur në forma të ndryshme. Edhe pse mendimet moderne ndryshojnë, rituali mbetet pjesë e trashëgimisë tonë. Ai na kujton se edhe pas vdekjes, njeriu vazhdon të mbetet në qendër të vëmendjes së të gjallëve — me kujdes, respekt dhe kujtim. Dhe kjo do të thotë se veprime të tilla nuk humbasin vlerën e tyre as në shekullin XXI.
Situata kur një person i afërt largohet nga jeta gjithmonë shkakton emocione të forta. Në këto momente është e rëndësishme të kuptoni si të përgjigjeni në ngushëllime, për të shprehur mirënjohjen. Njerëzit sincerisht dëshirojnë të mbështesin në çaste të vështira, dhe nga mënyra se si do të ndërtohet përgjigja, shumë varet atmosfera e komunikimit.
Lexo më shumë
Në jetë ndodhin situata kur është e pamundur të bëhet një lamtumirë tradicionale me të ndjerin. Në rrethana të tilla kryhet përmendja përmortore në mungesë, gjatë së cilës mungon trupi i të ndjerit. Kjo ceremoni kryhet në kishë dhe përbën një shërbesë ortodokse të njëjtë në strukturë dhe përmbajtje me përmendjen e zakonshme. Dallimi kryesor është se gjatë shërbesës nuk luten pranë arkivolit, por pranë një objekti simbolik — më së shpeshti përdoret tokë nga varri i supozuar ose një kurorë lulesh.
Lexo më shumë
Pyetja se pse është e nevojshme të kujtojmë të vdekurit, shpesh bëhet jo vetëm nga ata që janë të rinj në kishë, por edhe nga ata që janë prej kohësh brenda rrethit kishtar. Kujtesa për të vdekurit – nuk është thjesht një ritual, por një shprehje e dashurisë, lutjes dhe kujdesit për shpirtin. Ndryshe nga traditat pagane, ku rëndësi ka ana e jashtme, kristianët përpiqen, përmes kujtimit, të forcojnë lidhjen shpirtërore me të vdekurit. Qëllimi kryesor i kujtimeve – është ndihma për shpirtin në rrugën drejt Zotit, dhe jo kujtimi për shkak të trishtimit apo një banketi formalisht të organizuar.
Lexo më shumë
